Βερσαλλίες

ή

Το παιχνίδι των εντυπώσεων

Στην πρώτη και μοναδική ως τώρα επίσκεψή μου στις Βερσαλλίες σκεφτόμουνα ότι το να ζει κανείς εκεί μέσα δεν πρέπει να διέφερε και πολύ απ’ το να ζει σε χρυσό κλουβί.

Ένας από τους πολλούς Λουδοβίκους είχε πει στην κόρη του να χορέψει παρουσία πλήθους στο σαλόνι στο οποίο δέχονταν τους επισκέπτες. Και είχε προσθέσει «Ανήκουμε στο λαό. Δεν έχουμε ιδιωτική ζωή». Οι γαλλίδες βασίλισσες για να αποδείξουν ότι το μωρό που έφερναν στον κόσμο ήταν όντως γόνος βασιλικός, γεννούσαν μπροστά σε κόσμο. Αξιωματικούς, λαϊκούς, ιερείς, αυλικούς και τον ίδιο το βασιλιά, βέβαια. Κάτι που μου έκανε μεγάλη εντύπωση: κάποιες φορές το μήνα, το πρωινό ξύπνημα του βασιλιά μετατρεπόταν σε ολόκληρη ιεροτελεστία. Αυλικοί και ιερείς έπαιρναν μέρος. Αφού τον ξυπνούσαν δήλωναν την υποταγή και τη λατρεία τους προς το άτομό του με τρόπο συμβολικό, με τελετουργία συγκεκριμένη. Χαρακτηριστικό της «κοινόχρηστης φύσης» του βασιλιά ήταν ότι η κρεβατοκάμαρά του βρισκόταν ακριβώς δίπλα στο σαλόνι-αίθουσα ανεπίσημων ακροάσεων-χώρο συμβουλίων.

Η επίσκεψη αυτή με προβλημάτισε λιγάκι. Περισσότερο με ενόχλησε το γεγονός ότι δεν είχα ποτέ σκεφτεί πόσο κυριολεκτούμε όταν αποκαλούμε τους ανθρώπους που ασχολούνται με τα κοινά «δημόσια πρόσωπα». Παίρνοντας πλέον ως δεδομένο ότι η ουσία του χαρακτηρισμού αυτού ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, έφτασα να αναρωτιέμαι σε ποιο βαθμό αίρεται η ιδιωτικότητα του ατόμου. Ποια είναι τα όρια κι αν είναι το ίδιο το άτομο αυτό που αποφασίζει τι θεωρεί ιδιωτικό και τι δημόσιο στα πλαίσια της ζωής του, στα πλαίσια της ίδιας του της ύπαρξης. Και είναι αυτή η άρση, έστω και μερική, της ιδιωτικότητας, κι αν ναι σε ποιο βαθμό, μια μορφή, μια έκφραση της, τόσο απαραίτητης για ένα δημοκρατικό πολίτευμα, διαφάνειας, ένας τρόπος ελέγχου από αυτούς που παραχωρούν την εξουσία σ’ εκείνους που αναλαμβάνουν να τη διαχειρίζονται; Κι αν ναι, με ποιο αντίτιμο για τους κυβερνόντες; Την καταξίωση; Την υστεροφημία; Τους παχυλούς μισθούς; Τα προνόμια;

Όσο βρισκόμουνα στο παλάτι δεν μπορούσα να μη σκέφτομαι πόσο φοβισμένοι πρέπει να ήταν οι άνθρωποι που ζούσαν εκεί, τουλάχιστον όσοι απ’ αυτούς είχαν αρκετή ενσυναίσθηση. Πόσο τρομοκρατημένοι θα ένιωθαν με τη συνειδητοποίηση ότι η εξουσία είναι κάτι το εφήμερο και ευάλωτο. Με την ιδέα ότι χάνεται τόσο εύκολα όσο αποκτιέται.

Κάπως έτσι σκεφτόμουνα και δεν με εντυπωσίασε και τόσο το περίφημο, το τεράστιο, το μεγαλεπήβολο παλάτι, οι ξακουστές Βερσαλλίες. Η βαριά διακόσμηση, η πληθωρική παρουσία των επίπλων σε βαθμό ασφυξίας, τα φορτωμένα με τοιχογραφίες ταβάνια, οι υπερβολικοί σε μέγεθος και θεματολογία πίνακες… Ο σκοπός τους ξεκάθαρος: το «εφέ», το παιχνίδι των εντυπώσεων… Η κραυγαλέα αυτή, για τα γούστα μου, απόπειρα κατάφερε μόνο να αυξήσει την ήδη κεκτημένη μου αίσθηση υπεροψίας, την αίσθηση εκείνου που νομίζει ότι διακρίνει πίσω και πέρα από την επιφάνεια των πραγμάτων, που θεωρεί ότι προσεγγίζει την ουσία τους και έχει το θράσος να την κρίνει φτωχή…

Στους κήπους της Μαρίας Αντουανέτας, οι οποίοι αποτελούν τμήμα του ίδιου του παλατιού, υπάρχει ένα μικρό σπιτάκι, σαν αγροτική φάρμα δίπλα στο μεγάλο κανάλι, ανάμεσα στα δέντρα. Εκείνη περνούσε αρκετό απ’ τον χρόνο της εκεί, παριστάνοντας πως δεν ήταν παρά μια απλή χωριατοπούλα. Δεν είναι αυτή η εικόνα αστεία και θλιβερή ταυτόχρονα, ο ηγεμόνας να χτίζει ένα σπίτι μέσα στο ίδιο του το σπίτι, να προσποιείται πως είναι κάποιος άλλος, να φορά ένα προσωπείο που του είναι καθ’ όλα ξένο, να μετατρέπει μια γωνιά απ’ το χρυσό κλουβί του, από το διαφανές ενυδρείο του, σε χώρο κατ’ επίφαση ιδιωτικό, σε ένα αλλόκοτο, παράδοξο τόλμημα για λίγο προσωπικό χώρο; Για λίγη προσωπική ζωή;

Εάν αυτού του είδους η διαφάνεια, αυτό το είδος του ελέγχου στη ζωή των κυβερνόντων αποτελεί όχι μόνο ένδειξη δημοκρατικότητας αλλά και ακρογωνιαίο λίθο του πολιτεύματος, τότε μήπως και σ’ εκείνο το πολίτευμα της απόλυτης μοναρχίας, της έλλειψης συντάγματος, της αυταπόδεικτης κυριαρχίας της αριστοκρατίας, μήπως σ’ αυτή του την, τυπική ίσως, έκφραση διαφάνειας μπορούμε να διακρίνουμε ψήγματα δημοκρατικότητας; Και, επεκτείνοντας τον συλλογισμό, υφίσταται στις μέρες μας τέτοιου είδους γνώση της ζωής και της καθημερινότητας των κυβερνόντων από αυτούς οι οποίοι έχουν παραχωρήσει στα χέρια τους την εξουσία; Απαντώ, όχι, αφού σήμερα διαχωρίζουμε τις λειτουργίες του ατόμου και αναγνωρίζουμε κάποια όρια, αναγνωρίζουμε το ελάχιστο δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή για τους κυβερνόντες μας, κάτι που ο γαλλικός λαός πριν τρεις αιώνες θα έβρισκε ανήκουστο. «Άρχων είσαι από τη στιγμή της γέννησής σου μέχρι τη στιγμή του θανάτου σου». Κάπως έτσι σκέφτομαι το βασικό μότο της μοναρχίας.

Η σκέψη όμως του πού σταματάει το δημόσιο πρόσωπο και πού ξεκινάει το ιδιωτικό παραμένει μετέωρη… Σταματά ποτέ κανείς να νιώθει το βάρος της ευθύνης; Μπαίνουν οι διεργασίες, εγκεφαλικές και πρακτικές, σε πρόγραμμα, σε χρονο- και χωροδιάγραμμα κατάλληλα προσαρμοσμένο στην υπόλοιπη, την άλλη ζωή του πρίγκιπα, του ηγεμόνα, του άρχοντα; Υπάρχουν όρια χρονικά (από τις 08:00 έως και τις 17:00); Υπάρχουν όρια γεωγραφικά (στο γραφείο, στη βιβλιοθήκη, στη βουλή, ποτέ στην κουζίνα, ποτέ στην κρεβατοκάμαρα); Ή μήπως όλα αυτά είναι απλή σημειολογία και η αλήθεια του σχολίου ενός από τους Λουδοβίκους επανακάμπτει απαστράπτουσα και μελαγχολική, ακόμα και εδώ, ακόμα και τώρα: «Ανήκουμε στο λαό. Δεν έχουμε ιδιωτική ζωή».